Medeni Usul Hukuku Bakımından Takas

Takas, tarihsel olarak Avrupa hukuk düzenlerinde yalnızca davalının başvurabildiği bir savunma olarak ortaya çıkmışken, günümüzde ülkemiz hukuk düzeni dahil olmak üzere birçok hukuk düzeninde, davadan bağımsız olarak alacağa karşı borcu sona erdirebilen bir hukuki imkan haline gelmiştir. İlk bakışta takasın doğasında bir dönüşüm gerçekleşmiş gibi görünse de gerçekte tek bir kurumun değişiminden ziyade, takasın iki ayrı hukuki kurum olarak ele alınması gerektiği düşünülebilir. Nitekim yalnızca dava içinde başvurulabilen takas, usul hukuku alanında beliren bir savunma niteliği taşırken; dava içinde veya dışında başvurulabilen takas ise maddi hukuktan doğan ve borcu sona erdiren bir hukuki imkanı ifade etmektedir. Buna bağlı olarak, yargılamada gündeme gelen takasa uygulanacak ilke ve kurallar, takasın hukuki niteliğine göre değişecektir. Ayrıca usul hukuku, tek taraflı bir hakkın korunması esasına göre yapılandırılmış bir düzen üzerine kuruludur. Takas ise bünyesinde çift taraflı iki ayrı hakkı aynı anda barındırdığı için kurulu bu düzenin mantığına yabancı düşmektedir. Bu yabancılık, takasın hukuk düzeni içinde kendine özgü çözümler gerektirmesine yol açmaktadır. Özellikle takasa ilk defa dava içinde başvurulması durumunda, olağan şartlarda birbiriyle uyum içinde işlemesi beklenen usul hukuku ile maddi hukuk arasında belirgin gerilimler ortaya çıkmakta; zira mevcut usul kurallarına sıkı sıkıya bağlı kalındığında, maddi hukukun doğasıyla ve adaletle bağdaşmayan sonuçlara ulaşılabilmektedir. Üstelik öğretide tartışmanın çoğu zaman takasın hukuki niteliği üzerinde yoğunlaşması, takasın usul hukukunun farklı kurum ve kuralları karşısındaki konumunun yeterince değerlendirilmesini de güçleştirmiş görünmektedir.

Bu çalışma, hukuk düzeninde maddi hukuktan doğan takas kurumunu bütün yönleriyle ortaya koyduktan sonra, takasın dava içinde gündeme geldiği hallerde onu usul düzeni içerisinde anlaşılır ve işlevsel kılmayı amaçlamakta; böylece takasın hukuk düzeni içinde sağlam ve tutarlı bir yer edinmesine katkı sunma iddiasını taşımaktadır.